Page 139 - Demo

2 Luis ArmstrongFrigorifer, prodhim amerikan i viteve '201Shkaqet e kriz%u00ebs ekonomike t%u00eb viteve 1929-1933Pas Luft%u00ebs s%u00eb Madhe, SHBA-ja ishte nj%u00eb shtet i fuqish%u00ebm dhe me ndikim t%u00eb madh. E p%u00ebrfshir%u00eb n%u00eb luft%u00eb n%u00eb vitin 1917, pothuajse n%u00eb fund t%u00eb saj, Amerika arriti t%u00eb diktonte q%u00ebndrimin e saj mbi bot%u00ebn e pasluft%u00ebs. Presidenti Uillson kishte prezantuar planin prej 14 pikash, i cili p%u00ebrmblidhte iden%u00eb amerikane mbi t%u00eb ardhmen e marr%u00ebdh%u00ebnieve mes shteteve. Edhe sistemi demokratik b%u00ebri p%u00ebrparime t%u00eb m%u00ebdha. Me nj%u00eb sistem politik t%u00eb konsoliduar, Amerika ve%u00e7se zgjeronte gradualisht shtrirjen e institucioneve demokratike. N%u00eb vitin 1920, pas nj%u00eb ndryshimi t%u00eb kushtetut%u00ebs, n%u00eb SHBA grat%u00eb fituan t%u00eb drejt%u00ebn e vot%u00ebs. Edhe n%u00eb aspektin ekonomik, n%u00eb vitet e para pas luft%u00ebs, SHBA-ja njohu nj%u00eb periudh%u00eb t%u00eb art%u00eb zhvillimi. Kjo erdhi si rezultat i zgjerimit t%u00eb eksporteve amerikane, pasi shum%u00eb vende t%u00eb Amerik%u00ebs Latine dhe t%u00eb Azis%u00eb nuk mund t%u00eb b%u00ebnin tregti me Evrop%u00ebn dhe ishin orientuar drejt shk%u00ebmbimeve me SHBA-n%u00eb. Edhe tregtia e brendshme dhe konsumi u zgjeruan, sepse ecuria e mir%u00eb e ekonomis%u00eb rriti k%u00ebrkes%u00ebn p%u00ebr t%u00eb mira materiale. N%u00eb vet%u00ebm pak vite, automjetet u fut%u00ebn n%u00eb p%u00ebrdorim masiv. Zhvillimi i radios, i kinemas%u00eb, i sporteve dhe i muzik%u00ebs tregonin p%u00ebr begatin%u00eb e Amerik%u00ebs s%u00eb pasluft%u00ebs, sidomos n%u00eb qytete. Por ky zhvillim kishte edhe shum%u00eb probleme t%u00eb fshehura. Problemi m%u00eb i madh ishte dh%u00ebnia e kredive pa kriter p%u00ebr individ%u00ebt dhe bizneset. Shum%u00eb amerikan%u00eb rrit%u00ebn mir%u00ebqenien e tyre duke bler%u00eb produkte n%u00ebp%u00ebrmjet kredive. Ata blinin makina, pajisje elektrosht%u00ebpiake dhe %u00e7do t%u00eb mir%u00eb konsumi q%u00eb kishte tregu. Shoq%u00ebria amerikane u orientua drejt konsumit t%u00eb lart%u00eb. Shum%u00eb t%u00eb tjer%u00eb iu fut%u00ebn biznesit n%u00ebp%u00ebrmjet marrjes s%u00eb kredive me besimin se fitimet e tyre vet%u00ebm do t%u00eb rriteshin. Shum%u00eb fermer%u00eb, duke par%u00eb rritjen e k%u00ebrkes%u00ebs p%u00ebr produkte bujq%u00ebsore, mor%u00ebn kredi dhe rrit%u00ebn prodhimin. T%u00eb tjer%u00eb amerikan%u00eb p%u00ebrpiqeshin t%u00eb pasuroheshin n%u00eb tregun e aksioneve. Ata mendonin t%u2019i shfryt%u00ebzonin situatat e favorshme p%u00ebr t%u2019u pasuruar me shitblerjet e aksioneve n%u00eb burs%u00eb. P%u00ebr blerjen e aksioneve ata merrnin kredi. Shteti amerikan ishte nj%u00eb shtet liberal q%u00eb nuk nd%u00ebrhynte n%u00eb ekonomi me iden%u00eb e vet%u00ebrregullimit t%u00eb tregut (n%u00ebp%u00ebrmjet mekanizmit t%u00eb k%u00ebrkes%u00eb-ofert%u00ebs). Por n%u00eb fund t%u00eb viteve '20, zhvillimi i madh ekonomik amerikan p%u00ebrfundoi me pasoja t%u00eb r%u00ebnda p%u00ebr qytet%u00ebrimin per%u00ebndimor. Me fundin e luft%u00ebs, Evropa filloi 5.6 SHBA, modeli i nj%u00eb shteti liberalR%u00ebnia e Burs%u00ebs ose r%u00ebnia e Uoll Stritit filloi m%u00eb dat%u00eb 24 tetor 1929 dhe qe sinjali m%u00eb i duksh%u00ebm i fillimit t%u00eb Depresionit t%u00eb Madh. Indeksi i %u00e7mimeve t%u00eb aksioneve t%u00eb burs%u00ebs s%u00eb Nju-Jorkut, Dow Jones, nisi dit%u00ebn e enjte, me nj%u00eb r%u00ebnie prej 11%. Me gjith%u00eb masat q%u00eb u munduan t%u00eb merrnin disa bankier%u00eb amerikan%u00eb, paniku u p%u00ebrhap shum%u00eb shpejt, duke sh%u00ebnuar t%u00eb tjera r%u00ebnie t%u00eb m%u00ebdha n%u00eb dit%u00ebt n%u00eb vazhdim. \prej 12% dhe nj%u00eb rekord n%u00eb v%u00ebllimin e shk%u00ebmbimeve, q%u00eb do t%u00eb zgjaste p%u00ebr 40 vjet. Tregu financiar nuk do t%u00eb kthehej m%u00eb n%u00eb vlerat e tij t%u00eb paraluft%u00ebs deri m%u00eb 23 n%u00ebntor 1954.Grimc%u00eb historike137